Boyun Eğicilik Şeması: Neden Hep Alttan Alan Taraf Siz Oluyorsunuz?

Bir tartışma çıkmasın diye çoğu zaman susuyor musunuz?

İnsanları kırmamak için istemediğiniz şeylere “tamam” diyor, kendi ihtiyaçlarınızı geri plana mı atıyorsunuz?

Sürekli susmak, idare etmek ve içten içe biriktirmek…

Dışarıdan uyumlu görünseniz bile, içinizde biriken bir kırgınlık, öfke ya da “neden hep ben alttan alıyorum?” hissi olabilir.

Şema terapide buna boyun eğicilik şeması denir.

Şema terapi yaklaşımı hakkında daha detaylı bilgi almak isterseniz, şema terapi nedir yazıma da göz atabilirsiniz.

Boyun eğicilik şeması, kişinin kendi ihtiyaçlarını, duygularını ya da fikirlerini bastırarak başkalarının beklentilerine öncelik vermesiyle ilişkilidir. Özellikle çatışma çıkmasından korkan, reddedilmek istemeyen ya da ilişkileri kaybetmekten çekinen kişilerde sık görülür.

İlk bakışta bu durum “uyumlu olmak”, “fedakâr olmak” ya da “olgun davranmak” gibi görünebilir. Ancak zamanla kişi kendi ihtiyaçlarından uzaklaşabilir ve ilişkilerinde sessiz bir kırgınlık birikmeye başlayabilir.

Bu yüzden boyun eğicilik şeması yalnızca hayır diyememek değildir. Çoğu zaman altında çatışmadan kaçınma, ilişkiyi kaybetmeme çabası ve bastırılmış bir öfke bulunur.

Boyun Eğicilik Şeması Nedir?

Şema terapinin kurucusu Jeffrey Young’a göre boyun eğicilik şeması, kişinin kendi ihtiyaçlarını ve sınırlarını geri plana atarak başkalarının beklentilerine uyum göstermesiyle ilişkilidir.

Boyun eğicilik şeması olan kişiler çoğu zaman:

- istemedikleri şeylere “tamam” diyebilir,

- hayır demekte zorlanabilir,

- çatışmadan kaçınabilir,

- kendi ihtiyaçlarını dile getirirken suçluluk hissedebilir,

- ilişkilerde karşı tarafın duygularını kendi duygularının önüne koyabilir.

Dışarıdan bakıldığında oldukça anlayışlı, sakin ve uyumlu görünebilirler.

Fakat iç dünyalarında çoğu zaman başka bir şey olur:

Söylenemeyen ihtiyaçlar.

Biriken kırgınlıklar.

Ve bazen içten içe büyüyen bir öfke.

Çünkü sürekli alttan almak zamanla yalnızca ilişkileri değil, kişinin kendisiyle olan ilişkisini de zorlamaya başlayabilir.

Boyun Eğicilik Şeması Neden Gelişir?

Boyun eğicilik şeması çoğu zaman kişinin çocukluk yıllarında öğrendiği ilişki dinamikleriyle bağlantılıdır.

Özellikle çocukken kişinin ihtiyaçlarına yeterince alan açılmadığı, fikirlerinin bastırıldığı ya da çatışmanın tehdit gibi hissedildiği aile ortamlarında daha sık gelişebilir.

Bazı insanlar çocukken şu mesajlarla büyür:

“Karşı gelme.”

“Ses çıkarma.”

“Sorun çıkarma.”

“Uyumlu ol.”

Zamanla çocuk şunu öğrenebilir:

“Kendi ihtiyaçlarımı geri planda tutarsam ilişki sürer.”

“Karşı çıkarsam sorun olur.”

Bazı kişiler için ise mesele çatışmanın kendisinden çok, sevgi ve kabulü kaybetme korkusudur.

Özellikle sevgiyi daha çok “uyumlu”, “iyi” ya da “sorunsuz” olduklarında hisseden çocuklar, yetişkinlikte kendi ihtiyaçlarını bastırmaya daha yatkın olabilir.

Bu nedenle boyun eğicilik şeması çoğu zaman yalnızca bir davranış biçimi değildir.

Bir korunma biçimidir.

İlişkiyi sürdürebilme çabasıdır.

Ve çoğu zaman kişinin yıllardır fark etmeden sürdürdüğü bir baş etme yoludur.

Sürekli Alttan Alıyor, Ama İçten İçe Biriktiriyor Musunuz?

Boyun eğicilik şeması olan kişiler çoğu zaman öfkeli biri gibi görünmez.

Hatta çevresindekiler tarafından genellikle:

“çok anlayışlı”

“çok sakin”

“uyumlu”

olarak tarif edilir.

Fakat terapi odasında çoğu zaman başka cümleler duyarız:

“Aslında çok doluyum.”

“İçimde çok şey birikiyor.”

“Bir gün patlayacakmışım gibi hissediyorum.”

Çünkü kişi çoğu zaman öfkesini doğrudan ifade etmek yerine içine atmayı öğrenmiştir.

Bu nedenle boyun eğicilik şeması bazen dışarıdan sakin görünürken içeride yoğun bir kırgınlık ve bastırılmış öfke yaratabilir.

Boyun Eğicilik Şeması İlişkilerde Nasıl Görünür?

Boyun eğicilik şeması çoğu zaman en görünür hâlini yakın ilişkilerde gösterir.

Özellikle romantik ilişkilerde kişi kendini tekrar eden bir döngünün içinde bulabilir.

1. Sürekli alttan alan taraf olmak

Bir tartışma çıkmasın diye susmak…

Karşı taraf kırılmasın diye kendi ihtiyacından vazgeçmek…

Haklı olduğunu düşünse bile konuyu büyütmemek…

İlişki sürsün diye geri çekilen taraf olmak.

Başta bu durum “uyumlu olmak” gibi görünebilir. Ancak zamanla kişi içten içe şunu hissetmeye başlayabilir:

“Neden hep ben alttan alıyorum?”

“Benim ihtiyaçlarımın hiç mi önemi yok?”

2. Hayır demekte zorlanmak

Boyun eğicilik şeması olan kişiler çoğu zaman istemedikleri şeylere “tamam” deme eğilimindedir.

Çünkü hayır demek bazen yalnızca bir sınır koymak değil; suçluluk, reddedilme korkusu ya da tartışma ihtimali anlamına gelebilir.

Bu yüzden kişi istemediği bir planı kabul edebilir, fazla yük alabilir ya da sınır koyması gereken yerde sessiz kalabilir.

Kısa vadede huzur sağlar gibi görünse de uzun vadede kırgınlık biriktirebilir.

3. Sessiz kırgınlık ve bastırılmış öfke

Boyun eğicilik şeması çoğu zaman açık öfkeden çok sessiz bir kırgınlık yaratır.

Kişi kırıldığını söylemez.

İhtiyacını açıkça ifade etmez.

Ama içten içe bir şeyler birikmeye başlar.

Bu birikim bazen:

- içine kapanmak,

- uzaklaşmak,

- pasif agresif davranmak,

- beklenmedik bir anda yoğun tepki vermek

şeklinde ortaya çıkabilir.

Çünkü mesele çoğu zaman yalnızca o an yaşanan olay değildir; uzun zamandır söylenemeyen birçok şeyin birikmesidir.

4. Kendi ihtiyacını anlamakta zorlanmak

Boyun eğicilik şeması uzun süre devam ettiğinde kişi bazen yalnızca ihtiyaçlarını ifade etmekte değil, onları fark etmekte de zorlanabilir.

Terapi odasında zaman zaman şu cümleleri duyarız:

“Ne istediğimi bilmiyorum.”

“Ben ne hissediyorum emin değilim.”

“Benim için ne iyi gelir bilmiyorum.”

Çünkü kişi yıllarca çevresinin ihtiyaçlarına odaklanmış olabilir.

Bu nedenle zamanla kendi sesi geri planda kalabilir.

Bir Danışan Örneği

(Anonimleştirilmiş bir örnek)

Bir danışanım ilişkilerinde hep aynı döngüyü yaşadığını söylüyordu:

“Bir süre sonra içimde bir öfke birikiyor ama söyleyemiyorum. Sonra bir gün patlıyorum.”

Seanslarda fark etmeye başladığı şey şuydu:

İlişkilerinde çoğu zaman ilk başta fazla anlayışlı davranıyor, istemediği şeylere “tamam” diyor ve kırıldığı yerleri konuşmuyordu.

Çünkü içinde güçlü bir inanç vardı:

“Sorun çıkarırsam ilişki bozulur.”

Zamanla şunu fark etmeye başladı:

Aslında onu en çok zorlayan şey çatışmanın kendisi değil, ihtiyaçlarını söylemenin yarattığı korkuydu.

Bu farkındalık değişimin ilk adımı oldu.

Boyun Eğicilik Şeması mı, Kendini Feda Şeması mı?

Bu iki şema sıklıkla birbirine karışabilir.

İkisinde de kişi kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir.

Ancak aralarında önemli bir fark vardır.

Kendini feda şemasında kişi daha çok başkalarına destek olmaya ve onların ihtiyaçlarını karşılamaya odaklanır.

Boyun eğicilik şemasında ise temel motivasyon çoğu zaman çatışmadan kaçmak, reddedilmemek ya da ilişkiyi kaybetmemektir.

Yani kişi yalnızca:

“Karşı taraf üzülmesin”

diye değil, bazen:

“Karşı çıkarsam sorun olur”

inancıyla da geri çekilebilir.

Bu ayrımı fark etmek terapi sürecinde oldukça önemlidir.

Boyun Eğicilik Şemasıyla Baş Etmeye Çalışırken Kendinizi Bunları Yaparken Buluyor Musunuz?

Boyun eğicilik şeması yalnızca bir düşünce biçimi değildir. Aynı zamanda kişi bununla baş etmeye çalışırken belirli ilişki örüntüleri geliştirebilir.

Bunlar kısa vadede koruyucu gibi görünse de uzun vadede aynı döngüyü sürdürmeye devam edebilir.

Sürekli uyum sağlamak

Bazı kişiler için en güvenli yol hep uyumlu olmaktır.

“Boş ver.”

“Ben idare ederim.”

“Önemli değil.”

demek kolay gelebilir.

Fakat uzun vadede kişi kendi ihtiyaçlarından uzaklaşabilir.

Sessizce biriktirmek

Kırıldığını söylememek…

Öfkeyi içine atmak…

Konuşmak yerine geri çekilmek…

Bir süre sonra küçük bir olayın beklenmedik kadar yoğun hissettirmesi bazen bununla ilişkili olabilir.

Bir gün aniden patlamak

Boyun eğicilik şeması olan kişiler bazen uzun süre susup sonra beklenmedik bir anda yoğun tepki verebilir.

Bu çoğu zaman “abartılı tepki vermek” değil, uzun süredir bastırılmış ihtiyaçların görünür hâle gelmesidir.

Boyun Eğicilik Şeması Değişebilir Mi?

Evet.

Ama çoğu zaman değişim yalnızca “hayır demeyi öğrenmekle” olmaz.

Çünkü mesele çoğu zaman iletişim becerisinden daha derindedir.

Boyun eğicilik şeması olan birçok kişi aslında çocuklukta şu mesajı öğrenmiştir:

“Kendi ihtiyaçlarım sorun çıkarır.”

“Uyumlu olursam ilişki sürer.”

Bu yüzden değişim çoğu zaman kişinin:

- kendi ihtiyaçlarını fark etmeyi,

- suçluluk duymadan sınır koymayı,

- duygularını ifade etmeyi,

- ilişkilerde daha dengeli bir yer almayı

öğrenmesini içerir.

Özellikle yoğun olduğunda, boyun eğicilik şeması terapiyle çalışılması gereken köken şemalardan biri olabilir.

Bu noktada sık kullanılan yaklaşımlardan biri olan şema terapi hakkında detaylı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.

Son Olarak

Boyun eğicilik şeması olan kişiler çoğu zaman kendilerini fazla uyumlu, fazla hassas ya da “çok alttan alan biri” gibi görebilir.

Oysa çoğu zaman mesele zayıf olmak değildir.

Uzun süre kendi ihtiyaçlarını geri plana atmayı öğrenmiş olmaktır.

Bir tartışma çıkmasın diye susmak, insanları kaybetmemek için kendinden vazgeçmek ya da sürekli idare eden taraf olmak… Bunlar çoğu zaman bir karakter özelliği değil, zaman içinde öğrenilmiş ilişki örüntüleridir.

Bu nedenle eğer ilişkilerinizde sık sık aynı döngüleri yaşıyor, ihtiyaçlarınızı söylemekte zorlanıyor ya da içinizde biriken bir kırgınlık hissediyorsanız, kendinize şu soruyu sormak faydalı olabilir:

“Ben gerçekten neye uyum sağlamaya çalışıyorum?”

Bazen bugünü anlamanın yolu, yıllardır tekrar eden örüntülere biraz daha yakından bakmaktan geçer.

Destek alıp almama konusunda kararsız hissediyorsanız, terapiye ne zaman başlanmalı yazım da size yardımcı olabilir.