Kendini Feda Şeması: Herkes Benden Bir Şey İstiyor, Peki Ya Ben?

Çevrenizdeki insanların ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarınızdan önce mi fark ediyorsunuz?

Birisi sizden yardım istediğinde hayır demekte zorlanıyor musunuz?

Yorulmuş olsanız bile destek olmaya devam ediyor…

Ve günün sonunda kendinizi şu cümleyi kurarken buluyor musunuz?

“Herkes benden bir şey istiyor.”

Belki de uzun zamandır başkalarının ihtiyaçlarına o kadar odaklandınız ki kendi ihtiyaçlarınızın ne olduğunu fark etmek zorlaştı.

Şema terapide buna kendini feda şeması denir.

Kendini feda şeması, kişinin başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koyması, başkalarına yardım etmeyi ve destek olmayı kendi ihtiyaçlarından daha önemli görmesiyle ilişkilidir.

İlk bakışta bu durum oldukça olumlu görünebilir.

Çünkü kendini feda şeması olan kişiler genellikle:

• yardımsever,

• fedakâr,

• duyarlı,

• düşünceli

insanlar olarak tanımlanırlar.

Fakat zamanla bu durumun görünmeyen bir bedeli olur.

Kişi kendi ihtiyaçlarını ertelemeye başlayabilir.

Yorulduğunu fark etmeyebilir.

Destek istemekte zorlanabilir.

Ve bir noktadan sonra içten içe şu his ortaya çıkabilir:

“Peki ya ben?”

Kendini Feda Şeması Nedir?

Şema terapinin kurucusu Jeffrey Young’a göre kendini feda şeması, kişinin başkalarının ihtiyaçlarını karşılamaya aşırı odaklanması ve kendi ihtiyaçlarını geri plana atmasıyla ilişkilidir.

Bu kişiler çoğu zaman başkalarının üzülmesine, zorlanmasına ya da hayal kırıklığı yaşamasına karşı oldukça hassastır.

Bu nedenle yardım etmeyi, destek olmayı ve yük almayı doğal bir sorumluluk gibi hissedebilirler.

Bazı kişiler için bu durum o kadar otomatik hale gelir ki kendi ihtiyaçlarını fark etmek bile zorlaşabilir.

Terapi odasında zaman zaman şu cümleleri duyarız:

“Benimki önemli değil.”

“Ben biraz daha idare ederim.”

“Önce şu işi halledeyim.”

“Şimdi onu üzmeyeyim.”

Sorun çoğu zaman yardım etmek değildir.

Sorun, kişinin kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemesi ve bunu fark etmeden bir yaşam biçimine dönüştürmesidir.

Kendini Feda Şeması Neden Gelişir?

Kendini feda şeması çoğu zaman çocukluk yıllarında öğrenilen ilişki dinamikleriyle bağlantılıdır.

Bazı çocuklar yaşlarından çok daha erken sorumluluk almak zorunda kalırlar.

Bazıları ebeveynlerinin duygularını taşır.

Bazıları aile içinde arabulucu rolüne girer.

Bazıları ise küçük yaşlardan itibaren başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarından daha önemli görmeyi öğrenir.

Zamanla şu inanç gelişebilir:

“İnsanlar bana ihtiyaç duyuyorsa değerliyim.”

“Yardım edersem sevilirim.”

“Ben güçlü olmalıyım.”

“Önce başkaları gelmeli.”

Bu nedenle kendini feda şeması yalnızca yardımsever olmak değildir.

Çoğu zaman kişinin değerli hissetme, kabul görme ve ilişkilerini sürdürme biçimlerinden biri haline gelir.

Kendini Feda Şeması İlişkilerde Nasıl Görünür?

Kendini feda şeması çoğu zaman en görünür hâlini yakın ilişkilerde gösterir.

Çünkü kişi yalnızca yardım etmeyi sevmez; çoğu zaman başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarından daha önemli hisseder.

Bu nedenle ilişkilerde bazı tekrar eden örüntüler ortaya çıkabilir.

1. Kimin neye ihtiyacı olduğunu hızla fark etmek

Kendini feda şeması olan kişiler çoğu zaman bir ortamda kimin neye ihtiyacı olduğunu hızla fark eder.

Birisi üzgün mü?

Yardıma mı ihtiyacı var?

Bir işi yetiştiremiyor mu?

Desteklenmesi mi gerekiyor?

Bunları görmekte genellikle çok iyidirler.

Fakat aynı hassasiyet çoğu zaman kendi ihtiyaçlarına yönelmez.

Bu nedenle bazı kişiler başkalarının ne hissettiğini çok iyi bilirken kendilerine şu soruyu sormakta zorlanabilir:

“Ben neye ihtiyaç duyuyorum?”

2. Hayır dedikten sonra suçlu hissetmek

Kendini feda şeması olan kişiler için sorun yalnızca hayır demek değildir.

Asıl zorlayıcı olan şey, hayır dedikten sonra hissettikleri suçluluktur.

Bu nedenle kişi bazen:

• istemediği bir sorumluluğu üstlenebilir,

• yorulduğu halde yardım etmeye devam edebilir,

• kendi planlarını erteleyebilir.

Çünkü başkalarının hayal kırıklığı yaşaması ya da zorlanması ona yoğun bir rahatsızlık verebilir.

3. Başkalarından almakta zorlanmak

Kendini feda şeması olan kişiler yalnızca vermekte değil, almakta da zorlanabilir.

Birisi onlar için bir şey yaptığında rahatlamak yerine huzursuz hissedebilirler.

Hatta bazen içlerinden şu geçebilir:

“Bunun karşılığını vermeliyim.”

“Ben de onun için bir şey yapmalıyım.”

Bu nedenle bazı insanlar yardım almak yerine yardım etmeyi daha güvenli bulur.

Veren tarafta olmak tanıdıktır.

Alan tarafta olmak ise bazen rahatsız edici gelebilir.

4. Sevilmekle ihtiyaç duyulmayı karıştırmak

Kendini feda şeması olan kişiler bazen fark etmeden daha fazla desteğe ihtiyaç duyan insanlarla yakın ilişki kurabilir.

Çünkü yardım etmek, destek olmak ve ihtiyaç duyulmak tanıdık hissettirir.

Bir noktadan sonra kişi fark etmeden sevilmekle ihtiyaç duyulmayı karıştırmaya başlayabilir.

Örneğin birisi sürekli ona ihtiyaç duyduğunda, ondan destek istediğinde ya da onsuz yapamayacağını söylediğinde kendisini daha değerli hissedebilir.

Bu nedenle bazı insanlar eşit ilişkilerdense, kendilerine daha fazla ihtiyaç duyan insanlarla daha güçlü bir bağ hissedebilir.

Oysa ihtiyaç duyulmak ve sevilmek aynı şey değildir.

Bir insanın size ihtiyaç duyması, sizi sevdiği anlamına gelmez.

Ve bir insanın sizi sevmesi için ona sürekli bir şey vermeniz gerekmez.

Bu örüntü zamanla kişinin kendi duygusal ihtiyaçlarının geri planda kalmasına ve ilişkiler içinde görünmez hissetmesine neden olabilir.

Bu nedenle kendini feda şeması, çoğu zaman duygusal yoksunluk şemasıyla birlikte de görülebilir.

5. Sessiz bir öfke biriktirmek

Kendini feda şeması olan kişiler genellikle öfkeli insanlar gibi görünmez.

Hatta çoğu zaman çevreleri tarafından oldukça verici, anlayışlı ve fedakâr olarak tanımlanırlar.

Fakat terapi odasında sık duyduğumuz bir cümle vardır:

“Kimse beni düşünmüyor.”

Çünkü kişi uzun süre başkalarının ihtiyaçlarına odaklandığında, kendi ihtiyaçları görünmez hâle gelebilir.

Ve zamanla içeride sessiz bir kırgınlık birikmeye başlayabilir.

Bu öfke her zaman açık şekilde görünmeyebilir.

Bazen pasif agresif davranışlarla…

Ses tonunda…

Mimiklerde…

Mesafe koyarak…

ya da küçük şeylere beklenmedik yoğun tepkiler vererek ortaya çıkabilir.

Bazı kişiler ise uzun süre tuttukları bu öfkeyi bir noktada çok daha yoğun ve patlayıcı şekilde yaşayabilir.

Çünkü mesele çoğu zaman yalnızca o an değildir.

Uzun zamandır biriken, söylenemeyen birçok şeyin ağırlığıdır.

6. Her şeyi üstlenmek ve yorulmak

Bazı insanlar yardım etmeyi değil, başkalarının sorumluluklarını da üstlenmeyi öğrenmiştir.

İş yerinde…

Aile içinde…

İlişkilerde…

Bir süre sonra herkes ona güvenmeye başlar.

Fakat bunun görünmeyen bir sonucu olabilir.

Çevresindeki insanlar daha az sorumluluk almaya başlayabilir.

Ve kişi giderek daha fazla yük taşır hâle gelebilir.

Bu nedenle sağlıklı destek olmak ile başkalarının sorumluluğunu üstlenmek aynı şey değildir.

Bazen fazla yardım etmek de ilişkilerdeki dengeyi bozabilir.

Kendini Feda Şemasıyla Yaşıyorsanız Bunları Söylüyor Olabilirsiniz

Kendini feda şeması çoğu zaman yalnızca davranışlarda değil, kişinin kendi iç sesiyle kurduğu ilişkide de görünür.

Bazı cümleler zamanla o kadar tanıdık hâle gelir ki kişi bunları fark etmeden kendine söylemeye başlayabilir:

“Ben hallederim.”

“Benimki önemli değil.”

“Şimdi onu üzmeyeyim.”

“Ben biraz daha idare ederim.”

“Benden başka kim yapacak?”

“Yardıma ihtiyacı var, yalnız bırakamam.”

İlginç olan şu ki bu cümleler çoğu zaman kişiye kötü hissettirmez.

Hatta bazen iyi bir insan olduğunu, sorumluluk aldığını ya da güçlü olduğunu hissettirebilir.

Fakat uzun vadede kişi kendi ihtiyaçlarını ertelemeye başlayabilir.

Yorulduğunu fark etmeyebilir.

Destek istemekte zorlanabilir.

Ve bir noktadan sonra kendisini şu cümleyi kurarken bulabilir:

“Ben herkes için varım ama kimse benim için yok.”

Çünkü sürekli vermek, kişinin kendi ihtiyaçlarını ortadan kaldırmaz.

Sadece onları daha sessiz hâle getirir.

Kendini Feda Şeması Boyun Eğicilik Şemasından Nasıl Ayrılır?

Kendini feda şeması ve boyun eğicilik şeması ilk bakışta birbirine benzeyebilir.

Çünkü her ikisinde de kişi kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir.

Fakat bu iki şemanın altında farklı motivasyonlar vardır.

Boyun eğicilik şemasında kişi çoğu zaman çatışmadan kaçınmak, reddedilmemek ya da ilişkiyi kaybetmemek için geri çekilir.

Temel düşünce genellikle şuna benzer:

“Karşı çıkarsam sorun olur.”

“Hayır dersem ilişki zarar görebilir.”

Kendini feda şemasında ise kişi daha çok başkalarının ihtiyaçlarına odaklanır.

Yardım etmek, destek olmak ve yük almak ona doğru gelen şeydir.

Buradaki temel düşünce ise çoğu zaman şuna benzer:

“Onun bana ihtiyacı var.”

“Şu an öncelik o.”

“Ben biraz daha idare edebilirim.”

Bu nedenle boyun eğicilik şemasında korku daha ön plandayken, kendini feda şemasında sorumluluk ve suçluluk duyguları daha belirgin olabilir.

Elbette bu iki şema aynı kişide birlikte de görülebilir.

Hatta birçok kişi hem başkalarını hayal kırıklığına uğratmaktan çekinir hem de onların ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koyar.

Boyun eğicilik şeması hakkında daha detaylı bilgi almak isterseniz ilgili yazıma da göz atabilirsiniz.

Kendini Feda Şeması Duygusal Yoksunlukla Birlikte Görünebilir mi?

Kendini feda şeması çoğu zaman tek başına çalışmaz.

Bazı kişilerde özellikle duygusal yoksunluk şemasıyla birlikte görülebilir.

Çünkü kişi sürekli veren, destek olan ve başkalarının ihtiyaçlarına odaklanan tarafta olduğunda, bir süre sonra kendi ihtiyaçları geri planda kalabilir.

Ve zamanla içeride şu his oluşabilir:

“Ben hep veriyorum ama kimse beni gerçekten görmüyor.”

“Kimse benim neye ihtiyacım olduğunu fark etmiyor.”

Bu noktada mesele yalnızca fazla vermek değildir.

Bazen kişi, sevilmek için vermeye alışmıştır.

Ve bu yüzden ilişkilerde kendi ihtiyaçlarını ifade etmek yerine, değerini verdiği şeylerle göstermeye çalışabilir.

Bu da zamanla duygusal olarak görülmemiş, anlaşılmamış ve yalnız hissetmeye neden olabilir.

Duygusal yoksunluk şeması hakkında daha detaylı bilgi almak isterseniz ilgili yazıma göz atabilirsiniz.

Son Olarak

Kendini feda şeması olan kişiler çoğu zaman bencil olmaktan değil, başkalarını ihmal etmekten korkarlar.

Bu nedenle vermek, destek olmak ve yük almak onlara doğal gelebilir.

Hatta bazen bu, ilişkide değerli hissetmenin bir yolu haline gelebilir.

Fakat sağlıklı ilişkiler yalnızca vermekle kurulmaz.

Bazen destek istemek…

Bazen yorulduğunu söylemek…

Bazen de kendi ihtiyaçlarını fark edip ifade etmek gerekir.

Çünkü bir ilişkide değerli olmanın tek yolu sürekli vermek değildir.

Ve sevilmek için her zaman bir şey yapmak zorunda değilsiniz.